De DDR: failliete staat of vergeten geschiedenis? Museum: “Kiek in un wunner di”.

Afgelopen week liepen we door een bijzonder museum: “Kiek in un wunner di” – Museum für Kuriositäten und Raritäten.

Een museum vol spullen uit het verleden. Dingen die voor veel mensen misschien gewoon oude voorwerpen lijken, maar die eigenlijk kleine stukjes geschiedenis vertellen. Voorwerpen uit een tijd die nog helemaal niet zo lang geleden is, maar voor veel mensen toch voelt alsof het uit een andere wereld komt.

Terwijl we daar rondliepen tussen oude gebruiksvoorwerpen, producten en herinneringen uit (ook) de DDR-tijd, moest ik opnieuw denken aan de (foute) stelling die we in “het Westen” vaak horen:

“De DDR was failliet, het systeem werkte niet en West-Duitsland heeft het land gered”

Hoewel daar zeker elementen van waarheid in zitten, is het verhaal ingewikkelder dan dat. Nog erger, het is een halve waarheid… en daarmee een leugen.

De geschiedenis laat zich namelijk zelden vangen in één slogan. Laten we eerlijk zijn, de DDR was geen economisch paradijs. Het was een autoritaire staat waarin mensen weinig politieke vrijheid hadden en waarin het economische systeem grote problemen kende.

Maar…. het beeld dat de DDR in 1989 slechts een lege huls was, een land zonder waarde en zonder eigen prestaties, doet ook absoluut(!) geen recht aan de werkelijkheid.

Want achter de politieke problemen zat ook een samenleving met vakmensen, ingenieurs, bedrijven en een behoorlijke industriële basis.

Een economie met twee gezichten

De DDR had grote economische problemen. De planeconomie werkte steeds minder goed. Vernieuwing ging langzaam, producten konden achterlopen op internationale ontwikkelingen en het land had grote moeite om mee te komen op de wereldmarkt.

Maar tegelijkertijd produceerde de DDR veel(!) meer dan veel mensen in het Westen beseften.

Een belangrijk punt dat vaak vergeten wordt, is dat een groot deel van die productie niet eens in de DDR bleef.

De DDR had dringend behoefte aan harde valuta. De eigen Oost-Duitse mark kon internationaal nauwelijks gebruikt worden, waardoor export naar landen waar D-marken, dollars of andere sterke valuta binnenkwamen enorm belangrijk was.

En een belangrijke afzetmarkt was… Nederland.

Producten uit de DDR in Nederlandse winkels

Veel Nederlanders hadden waarschijnlijk geen idee hoeveel producten eigenlijk uit Oost-Duitse fabrieken kwamen.

Wie vroeger een catalogus van bijvoorbeeld Wehkamp, Otto of Neckermann opensloeg, kon daar producten tegenkomen die oorspronkelijk uit DDR-bedrijven kwamen. Textiel, huishoudelijke artikelen, camera’s, meubels, speelgoed en andere goederen vonden via handelsconstructies hun weg naar de Nederlandse consument.

Op het etiket stond vaak:

“Made in GDR”

Officieel betekende dat gewoon: geproduceerd in de German Democratic Republic.

Maar juist omdat de Engelse afkorting GDR voor veel mensen minder herkenbaar was dan DDR, viel de Oost-Duitse oorsprong minder op. Mijn persoonlijke indruk is dat dit niet alleen een toevallig effect was. Er was weinig interesse om breed bekend te maken dat bepaalde producten uit de communistische DDR afkomstig waren. Dat paste immers niet goed bij het dominante verhaal dat het Westen economisch ver boven het Oosten stond.

Het populaire beeld dat de DDR alleen maar slechte producten maakte waar niemand buiten het Oostblok belangstelling voor had, klopt simpelweg niet.

De werkelijkheid was veel ingewikkelder.

De verborgen kant: producten gemaakt door gevangenen, verkocht in Nederland.

Er is nog een andere kant van de DDR-productie die minder bekend is, maar die niet vergeten mag worden.

In de DDR werden ook gevangenen ingezet voor arbeid. Daaronder bevonden zich ook politieke gevangenen: mensen die bijvoorbeeld kritiek hadden op het regime, probeerden het land te verlaten of op een andere manier als tegenstanders van de staat werden gezien.

Deze arbeid was niet alleen bedoeld als dagbesteding. Het had ook een economische functie. De DDR verdiende geld aan deze productie en gebruikte arbeid van gevangenen als onderdeel van haar economische systeem.

Een deel van deze producten kwam uiteindelijk ook buiten de DDR terecht. Via handelskanalen vonden goederen hun weg naar West-Duitse bedrijven en consumenten.

Bekende voorbeelden die later naar voren kwamen, zijn onder andere producten die via DDR-handel bij bedrijven als IKEA en postorderbedrijven zoals Quelle en Neckermann terechtkwamen. Voor de consument in het Westen was het vaak gewoon een product uit een catalogus of winkel.

Maar achter sommige producten zat een veel minder zichtbaar verhaal: mensen die niet vrijwillig werkten, maar onderdeel waren van een systeem waarin arbeid ook gebruikt werd als middel van controle en inkomsten. Dit is één van de meest ongemakkelijke kanten van de DDR-economie.

Aan de ene kant waren er vakmensen, ingenieurs en arbeiders die met trots hun werk deden en kwalitatief goede(!) producten maakten.

Aan de andere kant was er een staat die politieke tegenstanders onderdrukte en waarbij gevangenisarbeid onderdeel werd van de economische werkelijkheid. Beide kanten horen bij hetzelfde verhaal. Want geschiedenis gaat niet alleen over cijfers, fabrieken en producten. Geschiedenis gaat uiteindelijk over mensen.

Dus die cassettebandjeshouder, die Praktica-camera, dat wandmeubel dat je thuis, in Nederland had? Grote kans dat het uit de DDR kwam… wisten wij veel…

Was de DDR echt failliet?

Een groot deel van het verhaal over de “bankroete DDR” gaat over de schulden.

De DDR had in 1989 inderdaad grote economische problemen. Vooral de buitenlandse schulden vormden een serieus probleem. De beroemde analyse van Gerhard Schürer uit 1989 waarschuwde voor een zeer moeilijke economische situatie. Maar ook hier geldt: cijfers vertellen niet altijd het hele verhaal.

Een staatsschuld moet altijd bekeken worden tegenover het totale vermogen van een land. De DDR had namelijk ook enorme(!) bezittingen: fabrieken, gebouwen, infrastructuur en machines. Het is dus veel te simpel om te zeggen:

“De DDR had schulden, dus het land was niets waard.”

Maar het tegenovergestelde is ook niet waar. De DDR stond niet op het punt om zonder grote veranderingen gewoon vrolijk verder te gaan. Het economische systeem liep vast en de problemen waren echt. De waarheid zit ergens tussen de twee uitersten.

De hereniging en de Treuhand

Waar veel Oost-Duitsers echter terecht(!) kritiek op hebben, is de manier waarop de overgang na 1990 verliep.

De Treuhandanstalt kreeg de enorme taak om duizenden staatsbedrijven te privatiseren. Dat proces verliep vaak chaotisch en pijnlijk. Veel bedrijven verdwenen. Soms omdat ze werkelijk niet meer concurrerend waren. Soms omdat investeringen uitbleven. Soms omdat de afzetmarkten die de DDR had binnen het Oostblok verdwenen.

Maar er ontstond ook veel frustratie, omdat sommige bedrijven werden verkocht, opgesplitst of gesloten, terwijl mensen het gevoel hadden dat er niet altijd eerlijk naar de waarde van deze bedrijven werd gekeken. Bedrijven werden opgekocht, niet om door te starten, maar om direct(!) na verkoop failliet te verklaren om een concurrent uit te schakelen….

Voor miljoenen Oost-Duitsers betekende dit werkloosheid en het verlies van zekerheid.

Een hele samenleving veranderde in korte tijd. Maar de verandering ging niet alleen over werk en economie. Voor veel Oost-Duitsers veranderde ook het dagelijks leven ingrijpend.

De DDR had een systeem waarin veel voorzieningen door de staat werden georganiseerd of sterk gesubsidieerd. Jeugdclubs, sportverenigingen, opleidingen, kinderopvang, gezondheidszorg en huisvesting waren voor veel mensen goedkoop of praktisch gratis toegankelijk.

Met de overgang naar het westelijke systeem verdwenen veel van deze vanzelfsprekendheden of werden ze anders georganiseerd. Dat betekende vrijheid en nieuwe mogelijkheden, maar het betekende ook dat mensen ineens zelf moesten betalen voor dingen die vroeger door de staat werden gedragen. Voor sommige mensen voelde dat als vooruitgang. Voor anderen voelde het alsof zekerheden verdwenen.

Een uitspraak die je regelmatig hoort van mensen die de overgang hebben meegemaakt, vat dat gevoel samen:

“Vroeger waren er veel dingen die we graag wilden hebben, maar die niet te koop waren. Nu zijn er veel dingen te koop, maar hebben veel mensen niet genoeg geld om ze te kopen.”

Dat is natuurlijk geen volledige beschrijving, maar het laat wel een bepaalde ervaring zien. De DDR bood materiële zekerheid op sommige gebieden, maar beperkte tegelijkertijd vrijheid en keuze. Het kapitalistische systeem bracht meer aanbod, mogelijkheden en individuele vrijheid, maar ook meer ongelijkheid en onzekerheid.

En dat verschil is tot vandaag zichtbaar. Hoewel Oost-Duitsland economisch sterk is veranderd en veel gebieden zich enorm hebben ontwikkeld, liggen de gemiddelde inkomens in veel Oost-Duitse deelstaten nog steeds(!) lager dan in West-Duitsland. De economische kloof tussen Oost en West is kleiner geworden, maar absoluut niet verdwenen.

Voor veel mensen in het oosten gaat het daarom niet alleen over geld. Het gaat ook over erkenning. Over de vraag of hun eerdere leven alleen maar als “mislukt” wordt gezien. Over de vraag of de overgang naar een nieuw systeem ook ruimte liet voor wat er wél goed was.

Geen fusie van twee legers, maar het einde van de NVA

Een vergelijkbaar patroon zien we bij het leger. Na de hereniging werd vaak gesproken over de geboorte van een gezamenlijke Duitse krijgsmacht: de “Armee der Einheit”.

Op papier klinkt dat alsof twee legers gelijkwaardig werden samengevoegd. Maar de werkelijkheid was anders.

De Nationale Volksarmee (NVA) van de DDR werd niet samengevoegd met de Bundeswehr op basis van gelijkwaardigheid. De NVA werd opgeheven en slechts een heel(!) klein deel van het personeel kreeg de mogelijkheid om verder te dienen in het nieuwe Duitse leger.

(Foto: museum Binz, niet het “Kiek in un wunner di” – Museum)

Rond de hereniging bestond de NVA nog uit ongeveer 90.000 militairen. Van hen werden slechts ongeveer 18.000 mensen tijdelijk overgenomen in de Bundeswehr. Dat is ongeveer 20 procent van het oorspronkelijke NVA-personeel. Uiteindelijk bleven slechts ongeveer 10.800 tot 11.000 voormalige NVA-militairen daadwerkelijk in vaste dienst bij de Bundeswehr. Dat betekent dat ongeveer een magere 12 procent van de oorspronkelijke NVA-militairen hun militaire loopbaan kon voortzetten.

Anders gezegd: ongeveer 88 procent van het NVA-personeel verdween binnen enkele jaren uit het Duitse leger. Dat is alles behalve een gelijkwaardige samenvoeging….

Daarom ervaren veel voormalige Oost-Duitse militairen de overgang niet als een echte fusie van twee legers, maar als het einde van hun eigen leger en de overname van het West-Duitse systeem. Dat betekent niet dat de NVA geen problemen kende. Het leger stond onder politieke controle van de DDR-staat en maakte onderdeel uit van dat systeem. Ook was een groot leger na het einde van de Koude Oorlog niet meer nodig, maar dat geldt net zo hard voor het leger van het westen. Alleen het leger van het westen bleef gewoon bestaan en, als we er eerlijk naar kijken, het leger van het oosten werd onder die valse “gelijkwaardige samenvoeging” gewoon op de schrootplaats gereden.

Voor duizenden mensen betekende dit wel dat hun opleiding, ervaring en beroep vrijwel van de ene op de andere dag verdwenen. En dit patroon zagen we breder in Oost-Duitsland.

Bij de hereniging bleef de economische structuur van West-Duitsland grotendeels overeind, terwijl Oost-Duitsland een complete systeemwisseling doormaakte. Bedrijven werden geprivatiseerd, gesloten of overgenomen. Daardoor verdwenen daar op grote schaal arbeidsplaatsen.

De tegenstelling was groot: In het oosten veranderde bijna alles. In het westen bleef het grootste deel van de bestaande structuren bestaan. Daarom kijken veel mensen in Oost-Duitsland nog steeds dubbel terug op 1990.

Het bracht vrijheid, reizen en nieuwe mogelijkheden. Maar het betekende voor velen ook het verlies van werk, zekerheid, status en een groot deel van de wereld die zij kenden.

Maar was de hereniging dan alleen een economische overname?

Ook dat verhaal is te eenvoudig. West-Duitsland bracht enorme financiële middelen naar Oost-Duitsland. Er werd geïnvesteerd in infrastructuur, woningen en bedrijven. De levensstandaard steeg uiteindelijk.

Maar tegelijkertijd profiteerden ook veel West-Duitse bedrijven van de hereniging.

Er ontstond een nieuw afzetgebied van 16 miljoen mensen. Veel Oost-Duitse bedrijven verdwenen als zelfstandige concurrenten en werden onderdeel van grotere West-Duitse of internationale ondernemingen.

En zoals gezegd, veel Oost Duitse bedrijven werden overgenomen om failliet te verklaren….

Beide dingen kunnen tegelijk waar zijn.

De hereniging bracht vrijheid en nieuwe mogelijkheden, maar voor veel mensen ook onzekerheid, verlies van werk en het gevoel dat hun eigen geschiedenis minderwaardig werd verklaard.

Geschiedenis is geen reclamefolder

Misschien is dat wel de belangrijkste les. De DDR was geen economisch paradijs dat door hebzuchtige West-Duitsers werd vernietigd. Maar de DDR was ook niet simpelweg een waardeloze, failliete puinhoop die alleen gered kon worden door de BRD.

Het was een staat met grote economische problemen, maar ook met echte, prachtige industrie, goede vakkennis en menselijke prestaties.

Het probleem is dat geschiedenis vaak wordt verteld vanuit het perspectief van de winnaars.

Daardoor verdwijnen soms de verhalen van gewone mensen naar de achtergrond. Mensen die in fabrieken werkten. Mensen die producten maakten. Mensen die (terecht!) trots waren op hun vak. Mensen die na 1990 opnieuw moesten beginnen.

Misschien is dat ook waarom zulke musea belangrijk zijn. Niet omdat ze een systeem moeten verheerlijken. Maar omdat ze ons eraan herinneren dat achter grote politieke verhalen altijd gewone mensen, gewone voorwerpen en gewone levens zitten.

En juist die verhalen mogen we niet vergeten.

Adres: Friedrich-Lessen-Weg 1, 17213 Malchow. Een museum om zeker eens te bezoeken en eens na te denken achter het verhaal van de spullen die er staan. Aanrader.

2 reacties

  1. Kees schreef:

    Mooi en genuanceerd artikel, dit is ook zoals ik er tegenaan kijk. Vergeten geschiedenis is de DDR trouwens niet, integendeel. Je ziet de laatste tijd juist steeds meer herwaardering voor zaken die in de DDR wel goed geregeld waren maar die men in het huidige Duitsland mist. Maar we praten dan wel weer over ruim 35 jaar geleden, toen waren sommige zaken hier ook beter.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *